James Gandolfini

Tam 10 gün önce, aylar öncesinde ayarlamış olduğum bir yolculuğa çıktım Avrupa'da. Dünyadan resmen bir haber kaldım wifi arayıp da bulduğum ilk anda hayati ihtiyaçlarla uğraştığım için, ve tabii malesef ülkeden de. Ve birkaç gün önce duyup, bugün gerçekliğini farkettim James Gandolfini'nin artık olmadığını. Tony Soprano, en sevdiğim karakterlerden biriydi ve bunun en büyük sebebi de Gandolfini'ydi. HBO ile yeni projeleri de vardı yanlış hatırlamıyorsam, kim bilir belki yeni "The Sopranos" gelirdi, yani ruh ve şahanelik bakımından tabi ki. Ama benim kendisini bir oyuncu olarak tanıyor olmamdan öte bir insandı elbette o, Tony rolü için seçmelere gitmeden önce sevgilisine "o kadar güzel çocuklar varken beni seçmezler." demesiyle, ve biliyorum ki iyi ki vardı; çünkü Tony Soprano olmasaydı, The Sopranos olmasaydı ben eksik olurdum şimdi. Hiç canlı olarak görmediğim, ve aslında hiç tanımadığım insanları nasıl sevebileceğimin göstergelerinden biri Gandolfini; arkasından ağıt yakılamayacak kadar uzak; değil ekranda suratını görmek konuşmasını duymak, adı geçtiğinde bile bir dostmuş gibi hatırlanacak kadar yakın.

The Wolf of Wall Street

Aylardır yeni bir haberi çıkmasını beklediğim Martin Scorsese'nin yeni filmi The Wolf of Wall Street'in fragmanı taze çıkmış. Jordan Belfort'un kitabından uyarlama filmin senaryosunu da, HBO'nun en güzel döneminin -ve tabi tüm zamanların- en güzel dizilerinden The Sopranos ve günümüzün en güzel dizilerinden yine bir HBO yapımı olan Boardwalk Empire'dan tanıyacağımız Terrence Winter yazmış. Fragman gayet heyecanlandırıcı, zaten Scorsese varsa hayal kırıklığı olur mu?

Au revoir les enfants

İkinci Dünya Savaşı konulu dönem yapımları değil, İkinci Dünya Savaşı dönem yapımı bıktırdı bir süre sonra herkesi. Savaşa nereden bakarsa baksın 3-5 kelimeyi ancak birkaç kere evirip çevirip farklı olarak sunabilirsiniz çünkü, biz onlarcasını gördük. Oysa görünen ve gerçek sebepler ve bağlantılı siyasi ve askeri sonuçları kötü tarih derslerine bırakırsak; yaşamın özüne ulaşmak için en elverişli zamanlar sanırım savaşlar. Louis Malle'in de her zamanki gibi o özgün bakışı belirginleşiyor işte bu yüzden, ve belki bu filmdeki otobiyografik ögeler gösteriyor Malle'in izlenen her filminin nasıl o yaşamın özünden bir parçayı sunduğunu. Çünkü Au revoir les enfants sadece bir savaş filmi değil, savaşı yaşamın içinde konumlandıran bir film. İki çocuk için farklı anlamlara gelen savaşın kendisi kadar, yatılı bir katolik okulunda eğitime devam edilirken savaşın nasıl geçiyor olduğu da önemli orada, hâlbuki bugün İkinci Dünya Savaşı döneminde geçen diye anılıyor orada olan her şey. Sahi, dünyadaki savaşlar hep birinci ve ikinciler miydi, yoksa ne zaman ve nasıl öyle oldular?

İnsanlığın kaçmak için yaşadığı bir dönemde Nazi Almanyası insan avındaydı, ve bir katolik okulunda bizim sonraları daha yakından izleyeceğimiz iki çocuk vardı, sonrasında olan her şey Malle ile beraber oradaki insanların marifeti. Ama farkında mısın, bir daha 17 Ocak 1944 olmayacak, hem de hiçbir zaman. 

sevgi, saygı ve o tarz bilumum duygularla:;,

Death of a Salesman

Death of a Salesman, çok güçlü bir hikaye. Aslında Arthur Miller'ın muazzam oyunu diye nitelemek isterdim ama oyunun herhangi bir versiyonunu izleme fırsatım olmadı. Zaten, oyundan uyarlama filmlere ayrı bir ilgim olsa dahi tiyatroyla aram pek iyi olmadığından o fırsatı yakalasam da değerlendirir miydim, pek sanmıyorum. Fakat 1985 yapımı bu TV uyarlaması bir yandan bir filmi iyi ve kötü yapabilecek çeşitli etmenleri gözler önüne sererken diğer yandan da o senaryoyla Arthur Miller'a hayran bıraktırmaya yetiyor.

Olay örgüsünü artık yaşlanmış olan bir satıcının yaşamını ve boşluğunu keşfedişi diye basitçe özetleyebiliriz, ama hikayeler sadece anlatılmak için değildir, bir noktada artık yer etmelidir diye düşünüyorum. Hikaye de zaman zaman sokulgan olabilse de bir satıcı ve ailesi üzerinden öylesine gerçekçi bir yaşam portresi çiziyor ki, kapitalizm eleştirisinin her zaman eksik kalıyor olan yanını dolduruyor. Hayır, en azından şimdiki zamanda ne iktisadi ne de felsefi temelde yeni bir şey söylüyor, ama zaten "Bulutların üzerinde hava nasıl? Üşütmeyin ha!" demesi yetiyor.   

Death of a Salesman öylesine özel bir senaryo ki, '85 yapımı bu TV filmini o senaryonun hakkını veren oyunculuk performanslarıyla beraber bahsedilir kılıyor. Muhtemelen tiyatrodan uyarlanırken oyuna, yani senaryonun asıl yazıldığı sanat formuna sadık kalınmak istenmiş, fakat sinema ve tiyatro tüm benzerliklerine rağmen çok farklı sanat formları. Yönetmen Volker Schlöndorff ise filmde hayal sekansları ve gerçeklik arasındaki geçişleri kotarabilmiş olsa da birçok planda bir sinema filminden çok sanki sahnede oynanan bir tiyatro oyununu izliyormuşuz izlenimi vermeye çalışmış, ve bence bu da filmin en önemli problemi. Dönemin TV yapımlarını bugünkü yapımlarla karşılaştırmak elbette hata olur, ancak bu filmin sanat yönetmenliğindeki başarısızlığını örtmüyor. Hem -gayet yerinde bir kararla- oyunun modernleştirilmeden uyarlanması hem de o depresif atmosferin yansıtılma isteği sebebiyle filmdeki tercihler bu şekilde yapılmış olabilir ama sinemanın tiyatroya göre daha fazla imkanı varken bu kadar gri bir arkaplan olması, senaryo ve oyunculuk performanslarının çok daha fazla öne çıkmasını sağlasa dahi filmi biraz yavanlaştırmış. Yine de filmin kendi başına heybetli bir şekilde var olmaktansa Death of a Salesman'i, yani oyunu ve hikayeyi böylesine aktarma çabası, bir sinema filmi olarak kendisinin gediklerini görmezden gelmeyi sağlıyor. Hatta kendisini bir film olarak değersizleştirme pahasına senaryosu ve onun asıl sanat formuna saygı duyarak aldığı kararlar, benim için çok özel filmlerden biri olarak yer etmesine yetiyor. 

sevgi, saygı ve o tarz bilumum duygularla:;, 

The Limey

Eski bir mahkum olan Wilson'ın Los Angeles'a kızının ölümünden sorumlu olduğunu düşündüğü adamı bulmaya gelişi ekseninde ilerliyor The Limey. Plotu yazarken bile sıkılmış olmam hikayenin ne kadar basit olduğunun bir göstergesi sanıyorum ki, fakat önemli olan o hikayenin işlenişi. Hikayenin oturtulduğu çerçevede sıradışı bir şey yok ve hikaye de klasik olarak gayet belirgin giriş-gelişme-sonuç evrelerine sahip fakat film kurgusuyla öne çıkıyor. Bu noktada tabi bence film yönetmen Steven Soderbergh'in olduğu kadar kurgucu Sarah Flack'in de oluyor. Çeşitli çekimlerin tekrarlanması ve karakterlerin sunumu alışılmamış şeyler değil ama hikayenin garip sürükleyiciliğinde kesinlikle en çok paya sahipler. Belli bir piyasa anlayışıyla her yıl birbirinin makyajlanmışı olarak çıkan, hatta bazen o makyaja bile gerek duymadan apar topar gösterime giren filmler kategorisine düşmeyen her suç filmine özel bir merakım olduğu malum, The Limey'i de bu kategoride görmekte sakınca yok fakat bu, filmin derinlikten yoksun yapısını kurtarmıyor. Ama bu yüzeyden ilerleyişini başarılı biçimde örten kurgusu aracılığıyla hikayesini kendi yolundan keşfi ve son zamanlarda tempoları tavan yapan filmlerin aksine '70'lerin filmlerini andırışı bakımından kısa süreli bir seyirlik olabilir The Limey.

sevgi, saygı ve o tarz bilumum duygularla:;,

The Player

The Player'dan bahsederken ilk söyleyeceğimiz cümle "merhaba Hollywood, nasılsın?" olabilir sanırım. Hatta işi daha da ileri götürüp -ucundan Mazhar Alanson'a atıfta bulunarak- "merhaba Harvey, sizinkiler nasıl?" da diyebiliriz. En azından ben böyle yapıp sonra sebepsizce gülüyorum.

The Player, reddettiği bir yazar tarafından tehdit edilen stüdyo yapımcısı üzerinden doğrudan ama incelikli olabilen bir Hollywood eleştirisi sunan bir Robert Altman filmi. Altman'ın benim Nashville'de hayran kaldığım fazla karakteri hikaye içerisinde kontrol edebilme becerisi daha Tim Robbins odaklı bir film olsa da The Player'da da gözlemleniyor. Fakat The Player'da asıl hayran kaldığım şey Michael Tolkin'in kendi kitabından uyarlayarak yazdığı senaryo ve Altman'ın bunu ele alışındaki yoğunluk. Çoğunlukla bu "içerden eleştiri" filmleri ister istemez fazlasıyla karton durur çünkü genellikle hep bir şeylerin etrafından dolaşılmak durumunda kalınır. The Player ise izleyiciyi direkt olarak hikayenin içerisine bırakmayı başarabilen provası bir, çekilmesi yarım günü alan 8 dakikalık açılış sekansından sonra hikayesine yön verip onu çeşitli yan elementlerle etkili biçimde derinleştiriyor ve filmin bütünlüğünü sağlayan şahsen zekice bulduğum final bölümüyle de son noktayı koyuyor.

Mevcut ve bilinen Hollywood eleştirisinden öte Altman'ın filminde benim en çok hoşuma giden şeyse, sıradan veya şaşaalı olması farketmeden çerçevenin arkasında kalan yaşamın ve bahtiyar tabloyu oluşturan renkli değil kirli paletlerin hikayenin merkezinde olması. Çünkü biliyorsunuz, Bahtiyar yalnızca kod adı. Ve benim uzaktan gelen yorumumun aksine filmin kendisinin de söylediği gibi: "Filmler, şimdi her zamankinden daha fazla!"

sevgi, saygı ve o tarz bilumum duygularla:;,

The Prisoner of Second Avenue

Günler "iyi" sıfatına abone olmuş niteleme ve dileklerle geçiyor. Herkes, her şeyin iyi olanının peşinde fakat gözden kaçan sorun şu ki sıfatın içi dolu değil, tanımlar ortada yok. Kendimizin farkına varmaya başladığımız ilk andan itibaren her şeyin en iyisini istiyoruz oysa, en iyisini istememiz gerektiği öğretiliyor zira herkes günlük konuşmaların samimiyetsizliğinde en iyisini hakediyor. Yalnızca bazen farkediliyor; en iyilerin sadece ismi nitelediği, eylemi veya sonu değil.

Mel, olan bitene tepki gösterdikçe yoruluyor ama etki edemiyor. Derdi pürüzlerle değil, şikayet ediyor olmasının sebebi çok daha temel bir problem, yoksa o da farkında günlerin köpüğünün çevreyi ıslatarak bazen sadece patlayacağının. Afişteki cümleyle film, ilk anda, sanki izleyiciye kendi sorunlarının önemsiz olduğunu anlatmaya çalışıyormuş gibi sunulsa da aslında yine hem afişte arka plandaki Manhattan manzarasıyla hem de Mel'in eşi Edna'yla durumun hiç de öyle olmadığı ve filmin derdini anlatırken de sıkça kullandığı ironik ve nükteli dili belirginleşiyor. 

Jack Lemmon'ı izlemenin keyfi, takanının çok olmadığı şeylerle sıradanlaşmış hikaye numaralarıyla uğraşmayan bir filmi izlemenin keyfiyle birleşince ve Lemmon'a da Anne Bancroft eşlik edince ortaya övgüsü abartılmaya meyilli The Prisoner of Second Avenue çıkıyor.

sevgi, saygı ve o tarz bilumum duygularla:;,